Wkład kominkowy żeliwny czy stalowo-szamotowy

zeliwne icoZazwyczaj pierwszym pytaniem, jakie zadaje sobie inwestor budujący kominek jest czy zakupić wkład żeliwny czy stalowo-szamotowy.

Pierwsze wkłady kominkowe, jakie pojawiły się kilkanaście lat temu na polskim rynku były wkładami żeliwnymi. Korpus takiego wkładu składa się z prostych odlewów żeliwnych (dno paleniska, plecy, ścianki boczne i czopuch) połączonych są ze sobą stalowymi śrubami. Nieszczelności na łączeniu elementów są wypełniane specjalną masą uszczelniającą. Zdarzają się też wkłady żeliwne produkowane w technologii monolitycznego odlewu. W tym przypadku cały korpus stanowi jeden odlew. Do dzisiaj wkłady żeliwne stanowią dużą część sprzedawanych u nas kominków - zwłaszcza w najniższej grupie cenowej.

Wraz z popularyzacją kominków w naszym kraju oferta rodzimych firm kominkowych poszerzyła się o wkłady stalowo-szamotowe. Na początku były to wkłady sprowadzane z zagranicy (głównie Niemiec), ale wkrótce również i polskie firmy rozpoczęły ich produkcję. Wkład stalowo-szamotowy składa się ze szczelnie pospawanego korpusu wykonanego z grubej blachy stalowej (zwykle grubości 4mm), a dno i boki paleniska wyłożone są elementami szamotowymi (zwykle grubości 40 mm). Na dzień dzisiejszy - ze względu na swoje wysokie parametry techniczne, niezawodność i estetyczny wygląd - wkłady stalowo-szamotowe praktycznie zdominowały rynek wkładów kominkowych w średniej i wysokiej grupie cenowej.

Zaleta wkładu żeliwnego to przede wszystkim jego cena. Koszt wykonania żeliwnych odlewów i złożenia ich w całość jest na pewno dużo niższa, niż pospawania stalowego korpusu. Odpowiedniej jakości żeliwo jest też materiałem bardzo odpornym na ciągłą pracę w wysokich temperaturach. Do podstawowych mankamentów natomiast należy jego nieszczelność. Niedokładność żeliwnych elementów sprawia, że ich łączenie musi zostać wypełnione masą uszczelniającą, która po pewnym czasie (pod wpływem pracy termicznej żeliwnych elementów) kruszy się i wypada. Teoretycznie taki wkład kominkowy powinien być co roku na nowo uszczelniany co w praktyce jest niewykonalne. Palenie w nieszczelnym wkładzie kominkowym oznacza jego mniejszą efektywność (brak kontroli nad ilością powietrza dostającego się do paleniska) a przede wszystkim ryzyko zatrucia spalinami. Innym mankamentem tego typu wkładów słaba odporność żeliwa na szok termiczny. Jeżeli do rozgrzanego wkładu żeliwnego wrzucimy pokryte lodem polano, to najprawdopodobniej spowoduje to pęknięcie ścianki wkładu i konieczność jego wymiany.

Tych wad pozbawione są wkłady stalowo-szamotowe. Prawidłowo zespawany korpus takiego wkładu stanowi szczelną komorę. Bez względu na to jak długo będziemy go użytkować nie pojawią się żadne nieszczelności. Szamotowe wyłożenie paleniska doskonale chroni je przed wysoką temperaturą oraz dodatkowo akumuluje ciepło. Dzięki szamotowi temperatura wewnątrz paleniska jest wyższa, niż we wkładach żeliwnych, co ułatwia dopalanie spalin (zwiększa ilość odzyskanego ciepła) i utrzymanie szyby wkładu w czystości. Technologia stalowego korpusu umożliwia znacznie więcej możliwości konstrukcyjnych. Stąd też standardem w tych wkładach jest kurtyna powietrzna, doprowadzenie zewnętrznego powietrza czy system dopalania spalin. Kolejnym udogodnieniem istotnym przy użytkowaniu jest obniżenie dna paleniska względem dolnej krawędzi drzwiczek wkładu. Dzięki temu płonące polana czy popiół nie wypadają nam z paleniska przy otwieraniu drzwiczek. Estetyka wyglądu zabudowanego wkładu stalowo-szamotowego jest dużo większa, niż wkładu żeliwnego. Delikatna stalowa ramka zasłania znacznie mniej szyby, niż masywna żeliwna rama. Dostępne są również bezramkowe modele wkładów stalowo-szamotowych.

Pewnym mankamentem może być konieczność wymiany szamotów po kilku sezonach grzewczych. Wielkogabarytowe kształtki szamotowe stosowane przez większość producentów nie są zbyt odporne na silniejsze uderzenia. Dobrym rozwiązaniem jest zakup wkładu wyłożonego małymi elementami szamotowymi - ich odporność mechaniczna jest znacznie większa a dodatkowo nadadzą naszemu kominkowi wygląd bardziej zbliżony do murowanego z cegły szamotowej tradycyjnego paleniska.

Poniżej przedstawiamy skrótowe i niekompletne zestawienie obu tych technologii.

Wkłady żeliwne

Wkłady stalowo-szamotowe

Cena
Większość wkładów żeliwnych to produkty z najniższej półki cenowej, aczkolwiek są też producenci wkładów żeliwnych ze średniej i wysokiej klasy cenowej (Tarnawa, Jotul) Produkty ze średniej i wysokiej klasy cenowej.
Trwałość
Trwały przy prawidłowej eksploatacji. Przy nieodpowiednim użytkowaniu podatny na uszkodzenia np. przy zbyt szybkim rozpalaniu albo załadunku zmarzniętego drewna mogą powstawać naprężenia termiczne powodujące pęknięcia elementów wkładu. Typowe wkłady żeliwne po kilku sezonach grzewczych tracą szczelność z powodu wykruszania się spoiwa na łączeniu elementów. Nie dotyczy to wkładów Tarnawa, których korpus wykonany jest jako monolit. Przy prawidłowym podłączeniu i ekspoloatacji są to zazwyczaj bardzo trwałe wkłady. Bezpośredni kontakt z ogniem ma szamotowe wyłożenie paleniska, które jest bardziej od żeliwa odporne na wysokie temperatury i lepiej akumuluje ciepło. Szamotowe wyłożenie paleniska może pękać pod wpływem uszkodzeń mechanicznych i wtedy wymaga wymiany. Tej wady pozbawione są wkłady wyłożone małogabarytowymi wkładkami szamotowymi.
Dostępność wkładów nietypowych
Dostępne są jedynie modele typowe. Oprócz modeli typowych większość producentów oferuje również modele nietypowe wykonywane na indywidualne zamówienia. Jedynym ograniczeniem jest wielkość szyby (formatki ze szkła kominkowego mogą mieć maksymalnie 150 cm długości)
Wydajność grzewcza
Typowe budżetowe wkłady żeliwne nie oferują wydajności wyższej, niż 50%. Dzięki bardziej zaawansowanej konstrukcji (czopuch o dużej powierzchni, szczelna komora paleniska, system dopalania spalin, kurtyna powietrzna, wyższa temperatura paleniska) większość tego typu wkładów uzyskuje sprawność 75% lub nawet więcej.
Estetyka
Dobrze komponują się z typowymi kominkami rustykalnymi, gdzie masywną rama drzwiczek wkładu żeliwnego ma swój specyficzny urok trudny do zaakceptowania w kominkach nowoczesnych bądź stylowych portalach.  Doskonale komponują się z kominkiem w dowolnym stylu.